Da đỏ, nóng rát, nổi mụn hoặc trở nên nhạy cảm sau một thời gian sử dụng kem bôi chứa corticoid là tình trạng khiến nhiều người lo lắng và tìm kiếm cách chăm sóc da bị nhiễm corticoid. Theo các chuyên gia, điều quan trọng đầu tiên không phải là sử dụng thật nhiều sản phẩm để “chữa lành làn da”, mà là xác định vấn đề da đang gặp phải và xây dựng routine chăm sóc đơn giản, phù hợp.
Da nhiễm corticoid là gì?
Trước khi tìm hiểu cách chăm sóc da bị nhiễm corticoid là gì, cần biết rằng Corticoid hay corticosteroid là nhóm thuốc chống viêm được sử dụng trong y khoa đối với nhiều bệnh da liễu như viêm da cơ địa, chàm hoặc vảy nến. Khi được bác sĩ chỉ định đúng loại, đúng vị trí và đúng thời gian, corticosteroid bôi có vai trò trong kiểm soát một số tình trạng da.
Vấn đề có thể xuất hiện khi corticoid được sử dụng kéo dài, tự mua thuốc bôi hoặc dùng mỹ phẩm không rõ thành phần trong thời gian dài.
Theo Cơ quan Quản lý Thuốc và Sản phẩm Chăm sóc Sức khỏe Vương quốc Anh (Medicines and Healthcare products Regulatory Agency – MHRA) trong “Topical steroids: introduction of new labelling and a reminder of the possibility of severe side effects, including Topical Steroid Withdrawal Reactions” cho biết, việc sử dụng corticosteroid bôi kéo dài, đặc biệt các sản phẩm có hoạt lực cao, có thể liên quan đến nhiều phản ứng không mong muốn trên da.
Trên thực tế, “da nhiễm corticoid” là cách gọi phổ biến chứ không phải một chẩn đoán y khoa cụ thể. Việc sử dụng corticosteroid bôi không phù hợp hoặc kéo dài có thể liên quan đến nhiều vấn đề như da mỏng, giãn mạch, viêm da quanh miệng, mụn dạng trứng cá, rosacea do steroid hoặc phản ứng xuất hiện sau khi ngừng corticosteroid bôi. Vì vậy, cách chăm sóc cần được điều chỉnh dựa trên tình trạng thực tế của từng người.
Một tổng quan về tác dụng không mong muốn của corticosteroid bôi có tiêu đề “Adverse effects of topical glucocorticosteroids” đăng tải trên Thư viện Y khoa Quốc Gia Hoa Kỳ ghi nhận các biểu hiện có thể gặp gồm teo da, rạn da, giãn mạch, rosacea, viêm da quanh miệng và mụn.
Một nghiên cứu khác cũng được đăng tải trên Pubmed cho biết, trên những người lạm dụng corticosteroid bôi ở vùng mặt cũng ghi nhận các biểu hiện như đỏ da, mụn dạng trứng cá, rosacea do steroid và thay đổi sắc tố.
Do đó, cụm từ “nhiễm corticoid” có thể đang được người dùng sử dụng để mô tả nhiều tình trạng khác nhau và không nên tự kết luận chỉ dựa vào một vài dấu hiệu trên da.
Dấu hiệu da có thể gặp sau khi sử dụng corticoid không phù hợp
Biểu hiện trên da phụ thuộc vào loại corticoid, hoạt lực thuốc, thời gian sử dụng, vị trí bôi và tình trạng da ban đầu.
Một số dấu hiệu thường được ghi nhận gồm:
- Da đỏ hoặc dễ đỏ hơn bình thường.
- Cảm giác nóng, rát hoặc châm chích.
- Da khô, bong tróc.
- Xuất hiện các mạch máu nhỏ nhìn thấy rõ hơn.
- Nổi các nốt sẩn hoặc mụn dạng trứng cá.
- Xuất hiện tổn thương giống rosacea.
- Viêm da quanh miệng.
- Da có thể trở nên mỏng và nhạy cảm hơn khi sử dụng corticosteroid mạnh kéo dài.
Trong nghiên cứu với tiêu đề “STEROID-INDUCED ROSACEA: A CLINICAL STUDY OF 200 PATIENTS” đăng tải trên Pubmed thực hiện trên hơn 200 trường hợp rosacea liên quan đến corticosteroid bôi, các biểu hiện thường gặp bao gồm đỏ da, giãn mạch, khô da, thay đổi sắc tố, nhạy cảm với ánh sáng và tình trạng bùng phát sau khi ngừng thuốc.
Tuy nhiên, các triệu chứng trên cũng có thể xuất hiện trong rosacea, viêm da tiếp xúc, viêm da quanh miệng, mụn hoặc nhiều bệnh da khác. Vì vậy, có các dấu hiệu này không đồng nghĩa chắc chắn da đã “nhiễm corticoid”. Để biết bản thân có bị nhiễm corticoid hay không, bạn nên đến khám bác sĩ hoặc gặp gỡ chuyên gia để được tư vấn phù hợp.
Cách chăm sóc da bị nhiễm corticoid
Mục tiêu chăm sóc trong giai đoạn này là hạn chế những yếu tố khiến da khó chịu, hỗ trợ duy trì hàng rào bảo vệ da và tìm nguyên nhân cụ thể nếu biểu hiện kéo dài hoặc ngày càng rõ.
Kiểm tra lại tất cả sản phẩm đang sử dụng
Bước đầu tiên trong cách chăm sóc da bị nhiễm corticoid là rà soát toàn bộ sản phẩm đã và đang sử dụng trên da, đặc biệt là các loại kem bôi mụn, kem bôi viêm, kem hỗ trợ dưỡng trắng hoặc sản phẩm không có bảng thành phần và nguồn gốc rõ ràng.
Nếu sản phẩm là thuốc được bác sĩ kê đơn, hãy ghi lại tên thuốc, hoạt chất, nồng độ, vị trí bôi, số lần sử dụng mỗi ngày và thời gian đã sử dụng để cung cấp cho bác sĩ da liễu.
Không nên tiếp tục tự bôi corticoid mỗi khi da đỏ hoặc nổi mụn chỉ vì thấy biểu hiện trên da thay đổi nhanh sau khi sử dụng.
Ngược lại, nếu đã sử dụng corticosteroid hoạt lực cao hoặc trên diện rộng trong thời gian dài, cũng không nên tự xây dựng lịch “cai corticoid”. MHRA cũng lưu ý rằng sử dụng corticosteroid bôi kéo dài, đặc biệt loại có hoạt lực cao, có thể liên quan đến nhiều phản ứng không mong muốn và một số trường hợp cần được bác sĩ đánh giá trước khi thay đổi cách dùng.
Cách chăm sóc da bị nhiễm corticoid: Đơn giản hóa quy trình
Khi da đang đỏ, nóng rát hoặc nhạy cảm, việc sử dụng quá nhiều sản phẩm cùng lúc có thể khiến bạn khó xác định đâu là yếu tố làm da khó chịu hơn.
Vì vậy, trong giai đoạn này, quy trình chăm sóc da có thể được đơn giản hóa với các bước cơ bản gồm làm sạch nhẹ nhàng, dưỡng ẩm và chống nắng vào ban ngày. Các loại serum hoặc sản phẩm chăm sóc bổ sung có thể tạm thời giản lược nếu da đang phản ứng với nhiều sản phẩm.
Theo Học viện Da liễu Hoa Kỳ (American Academy of Dermatology – AAD), với làn da khô hoặc nhạy cảm, có thể ưu tiên các sản phẩm làm sạch và dưỡng ẩm dịu nhẹ, đồng thời hạn chế những yếu tố khiến da khô hoặc khó chịu hơn.
Làm sạch da nhẹ nhàng
Không cần cố gắng “làm sạch corticoid ra khỏi da” bằng việc rửa mặt nhiều lần. Corticosteroid đã sử dụng trước đó không thể được đưa ra khỏi da bằng cách kỳ cọ, xông hơi hoặc tẩy tế bào chết.
Thay vào đó, có thể sử dụng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, hạn chế ma sát và tránh rửa bằng nước quá nóng. Đồng thời khi làm sạch, dùng đầu ngón tay massage nhẹ nhàng thay vì sử dụng bàn chải, máy rửa mặt hoặc khăn có bề mặt thô ráp nếu những thao tác này khiến da khó chịu hơn.
Mục tiêu của bước này đơn giản là làm sạch mồ hôi, bụi bẩn, kem chống nắng và các sản phẩm còn trên bề mặt mà không khiến da căng rát rõ rệt sau khi rửa.
Duy trì dưỡng ẩm cho da
Dưỡng ẩm là một trong những bước cần được chú ý khi hàng rào bảo vệ da đang bị ảnh hưởng.
Kem dưỡng có thể bổ sung độ ẩm và hạn chế lượng nước thất thoát qua bề mặt da. Bạn nên ưu tiên các sản phẩm với công thức đơn giản, và lựa chọn sản phẩm dựa trên tình trạng cũng như khả năng dung nạp của làn da.
Lưu ý, các thành phần thường xuất hiện trong sản phẩm dưỡng ẩm như glycerin, ceramide hoặc các chất làm mềm da có thể được cân nhắc tùy khả năng dung nạp. Tuy nhiên, không có một loại kem dưỡng nào phù hợp với tất cả trường hợp được gọi chung là “da nhiễm corticoid”.
Nếu sản phẩm khiến da nóng rát, đỏ hoặc khó chịu rõ rệt sau khi sử dụng, nên dừng sản phẩm đó và đánh giá lại thay vì cố tiếp tục hoặc đến khám da liễu để nhận lời khuyên phù hợp.
Tạm hạn chế các sản phẩm dễ khiến da khó chịu
Khi da đang đỏ hoặc châm chích, đây thường không phải thời điểm phù hợp để sử dụng nhiều hoạt chất chăm sóc da cùng lúc.
Lúc này, nếu có thể bạn nên tạm giản lược những sản phẩm như:
- Tẩy tế bào chết vật lý.
- AHA/BHA nồng độ cao.
- Retinoid nếu đang khiến da rát hoặc bong tróc rõ.
- Toner có tính làm sạch mạnh.
- Peel da tại nhà.
- Sản phẩm khiến da nóng hoặc châm chích rõ rệt sau khi sử dụng.
Điều này không có nghĩa các hoạt chất trên luôn gây ảnh hưởng tiêu cực. Mục đích là hạn chế những yếu tố có thể khiến một làn da vốn đang nhạy cảm trở nên khó chịu hơn. AAD cũng đưa ra hướng dẫn rằng người có rosacea hoặc làn da dễ phản ứng nên hạn chế các sản phẩm khiến da châm chích, và cân nhắc bỏ toner hoặc astringent nếu chúng gây cảm giác khó chịu.
Chống nắng và hạn chế tác động của tia UV
Da đang đỏ hoặc nhạy cảm vẫn cần được bảo vệ trước ánh nắng. Bạn có thể kết hợp nhiều biện pháp bảo vệ da trước tác hại của tia UV như ở trong bóng râm, đội mũ, sử dụng khẩu trang, mặc trang phục che phủ da và sử dụng kem chống nắng phù hợp với khả năng dung nạp của da.
Với làn da nhạy cảm, AAD cho biết kem chống nắng khoáng chứa zinc oxide và/hoặc titanium dioxide có thể được cân nhắc. Sản phẩm chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên cũng thường xuất hiện trong hướng dẫn chăm sóc da dưới ánh nắng của tổ chức này.
Trong trường hợp kem chống nắng đang sử dụng khiến da nóng rát hoặc khó chịu rõ rệt, có thể trao đổi với bác sĩ da liễu để tìm sản phẩm phù hợp hơn trong giai đoạn da nhạy cảm.
Không tự sử dụng thuốc hoặc các phương pháp “thải corticoid”
Một trong những sai lầm thường gặp khi bị nhiễm corticoid mà nhiều người mắc phải chính là xông hơi, đắp mặt nạ, sử dụng thảo dược, peel da hoặc áp dụng những quy trình chăm sóc rất phức tạp với mong muốn “thanh lọc” cho làn da.
Nhưng tính đến thời điểm hiện tại, chưa có bằng chứng y khoa đáng tin cậy cho thấy các phương pháp này có thể “đào thải corticoid” ra khỏi da. Do đó hãy cân nhắc trước khi áp dụng.
Đồng thời, không nên tự mua thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm, thuốc bôi ức chế miễn dịch hoặc tiếp tục sử dụng một loại corticosteroid khác khi chưa có hướng dẫn từ bác sĩ. Nếu xuất hiện rosacea do steroid, viêm da quanh miệng, mụn dạng steroid hoặc bệnh da nền tái xuất hiện, cách chăm sóc và can thiệp y khoa có thể khác nhau. Bác sĩ cần đánh giá vấn đề cụ thể trước khi đưa ra hướng xử trí.
Có nên ngừng corticoid không?
Không có một câu trả lời chung cho tất cả trường hợp. Nếu đang sử dụng một loại mỹ phẩm không rõ nguồn gốc và nghi ngờ có corticoid, không nên tiếp tục tự sử dụng kéo dài mà hãy mang sản phẩm theo khi khám da liễu nếu có thể.
Đối với corticosteroid là thuốc đang được kê đơn, đặc biệt khi đã sử dụng thuốc trên diện rộng hoặc trong thời gian kéo dài, không nên tự xây dựng kế hoạch ngừng thuốc.
MHRA cho biết các phản ứng sau ngừng corticosteroid bôi có thể bao gồm đỏ da, nóng rát hoặc châm chích và đôi khi lan ra ngoài vùng da từng sử dụng thuốc. Cơ quan này cũng lưu ý nguy cơ phản ứng toàn thân có thể liên quan đến lượng thuốc, hoạt lực và thời gian sử dụng.
Đặc biệt, trong trường hợp hiếm gặp có ức chế tuyến thượng thận liên quan đến việc sử dụng corticosteroid kéo dài hoặc không phù hợp, việc ngừng thuốc đột ngột cần có sự theo dõi của nhân viên y tế.
Vì vậy, quyết định dừng ngay hay điều chỉnh cách dùng cần dựa trên tình trạng cụ thể và hướng dẫn từ bác sĩ.
Những điều nên tránh khi chăm sóc da nghi nhiễm corticoid
Trong quá trình chăm sóc, nên tránh tâm lý muốn khiến da “thay đổi trông thấy” bằng cách thử liên tục nhiều phương pháp.
Cụ thể, bạn không nên:
- Tự mua corticoid mới để bôi khi da đỏ trở lại.
- Tự tăng hoặc giảm liều corticosteroid kê đơn khi chưa trao đổi với bác sĩ.
- Kỳ cọ hoặc tẩy tế bào chết mạnh.
- Peel da khi da đang đỏ và nhạy cảm.
- Xông hơi với mục đích “thải corticoid”.
- Nặn các tổn thương trên da.
- Thử nhiều sản phẩm mới cùng một thời điểm.
- Sử dụng thuốc hoặc mỹ phẩm không rõ thành phần.
- Tin vào một thời gian cố định như “7 ngày”, “14 ngày” hoặc “30 ngày” để da trở lại trạng thái ban đầu.
Thời gian da có sự thay đổi phụ thuộc vào nguyên nhân, loại corticosteroid, thời gian sử dụng, mức độ ảnh hưởng trên da và bệnh da ban đầu của mỗi người.
Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?
Bạn nên chủ động khám bác sĩ da liễu nếu đã sử dụng kem chứa hoặc nghi chứa corticoid kéo dài và xuất hiện tình trạng đỏ, nóng rát, nổi nhiều tổn thương hoặc da ngày càng nhạy cảm.
Đặc biệt nên được đánh giá sớm khi:
- Da đỏ hoặc tổn thương lan rộng.
- Nóng rát hoặc đau rõ rệt.
- Có nhiều tổn thương quanh mắt hoặc miệng.
- Da rỉ dịch, đóng vảy hoặc có biểu hiện nghi nhiễm trùng.
- Biểu hiện tăng rõ sau khi ngừng sản phẩm.
- Đã sử dụng corticosteroid mạnh trong thời gian dài.
- Sử dụng corticosteroid trên diện rộng.
- Có chóng mặt, tụt huyết áp hoặc ngất sau thời gian sử dụng corticosteroid kéo dài.
Việc mang theo tất cả thuốc và mỹ phẩm từng sử dụng cũng giúp bác sĩ có thêm thông tin để đánh giá nguyên nhân.
Cách chăm sóc da bị nhiễm corticoid nên bắt đầu bằng việc xác định đúng vấn đề, đơn giản hóa routine và hạn chế những yếu tố khiến da khó chịu. Bạn có thể duy trì các bước cơ bản như làm sạch nhẹ nhàng, dưỡng ẩm và bảo vệ da trước ánh nắng, đồng thời theo dõi phản ứng của da trong quá trình chăm sóc. Nếu các biểu hiện kéo dài, lan rộng hoặc ngày càng rõ, nên chủ động thăm khám bác sĩ da liễu để được đánh giá phù hợp.
