Vàng da là một trong những tình trạng phổ biến ở trẻ sơ sinh, nên sẽ không ít cha mẹ tìm kiếm các mẹo dân gian chữa vàng da ở trẻ sơ sinh. Tuy nhiên, theo các chuyên gia cần phân biệt rõ vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý trước tiên, các mẹo chỉ hỗ trợ vàng da sinh lý nhẹ, không có tác dụng thay thế phương pháp y khoa. Theo dõi bài viết dưới đây để biết chi tiết!
Vì sao trẻ sơ sinh bị vàng da?
Vàng da là tình trạng khá thường gặp trong những ngày đầu sau sinh. Theo Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (American Academy of Pediatrics – AAP), khoảng hơn 80% trẻ sơ sinh sẽ bị vàng da ở các mức độ khác nhau. Phần lớn trường hợp diễn tiến nhẹ, tuy nhiên bilirubin tăng quá cao có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh của trẻ.
Về vàng da ở trẻ sơ sinh, tình trạng này xuất hiện khi lượng bilirubin (là sắc tố màu vàng được hình thành khi cơ thể phân hủy hồng cầu) trong máu tăng lên, bị ứ lại vì gan của bé mới sinh vẫn còn quá non nớt, chưa thể làm việc hiệu quả để đào thải hết chất này như người lớn.
Đa phần các bé chỉ bị vàng da sinh lý nhẹ và vết vàng sẽ tự nhạt dần khi cơ thể con đào thải tốt hơn. Tuy nhiên, bố mẹ không thể nhìn bằng mắt thường để đoán xem con bị vàng da nặng hay nhẹ vì màu da bên ngoài không phản ánh chính xác lượng bilirubin trong máu.
Theo hướng dẫn từ Viện Quốc gia về Chất lượng Y tế và Chăm sóc của Anh (NICE), tất cả trẻ có biểu hiện vàng da đều cần được bác sĩ kiểm tra kỹ lưỡng.
Thường thì các bác sĩ sẽ dùng máy đo qua da hoặc lấy máu xét nghiệm để biết chính xác chỉ số. Đặc biệt, nếu thấy bé bị vàng da ngay trong 24 giờ đầu sau sinh, bố mẹ cần cho con đi khám sớm để tìm nguyên nhân và xử lý kịp thời.
Mẹo dân gian chữa vàng da ở trẻ sơ sinh
Với vàng da sinh lý mức độ nhẹ, trẻ thường được theo dõi thêm trong những ngày đầu sau sinh. Một số cách chăm sóc tại nhà có thể hỗ trợ quá trình bú, bài tiết và đào thải bilirubin tự nhiên của cơ thể.
Trong trường hợp trẻ được xác định vàng da bệnh lý, bilirubin tăng cao hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường, cha mẹ nên thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ thay vì tiếp tục áp dụng mẹo tại nhà.
Cho trẻ bú thường xuyên hỗ trợ quá trình đào thải bilirubin
Với trẻ vàng da sinh lý nhẹ, việc bú đủ, theo dõi số lần đi tiểu, đi ngoài và quan sát mức độ tỉnh táo là những yếu tố quan trọng trong quá trình chăm sóc tại nhà.
Theo AAP trong Hướng dẫn “Clinical Practice Guideline Revision: Management of Hyperbilirubinemia in the Newborn Infant 35 or More Weeks of Gestation”, tình trạng bilirubin tăng trong những ngày đầu ở trẻ bú mẹ thường liên quan đến việc trẻ nhận chưa đủ lượng sữa, chứ không phải do bản thân việc bú mẹ.
Khi lượng sữa và năng lượng trẻ nhận được thấp, trẻ có thể đi ngoài ít hơn, làm bilirubin được tái hấp thu nhiều hơn từ ruột vào máu. AAP cũng ghi nhận việc bú mẹ dưới 8 lần mỗi ngày có liên quan đến nồng độ bilirubin toàn phần cao hơn.
Vì vậy, AAP hướng dẫn hỗ trợ trẻ bú mẹ từ giờ đầu sau sinh và bú theo nhu cầu, khoảng ít nhất 8 lần trong 24 giờ trong giai đoạn đầu đời.
NHS trong “Jaundice in babies” cũng hướng dẫn tiếp tục cho trẻ bú đều đặn. Nếu trẻ ngủ nhiều, cha mẹ có thể cần đánh thức trẻ để bú theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Ngược lại, nếu trẻ vàng da tăng dần, vàng xuất hiện trong 24 giờ đầu, bú kém, khó đánh thức, phân nhạt màu, nước tiểu sẫm hoặc bilirubin tăng cao, cha mẹ không nên chỉ tiếp tục áp dụng mẹo dân gian. Khi đó, trẻ cần được bác sĩ đánh giá và chăm sóc theo hướng dẫn chuyên môn.
Mẹo dân gian chữa vàng da ở trẻ sơ sinh – Phơi nắng
Phơi nắng là một trong những mẹo dân gian chữa vàng da ở trẻ sơ sinh được nhắc đến khá phổ biến.
Ánh sáng có thể tác động lên bilirubin. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa đưa trẻ ra nắng tại nhà có tác dụng tương đương với quang trị liệu sử dụng thiết bị chuyên dụng.
AAP cho biết ánh nắng trực tiếp có thể ảnh hưởng đến bilirubin nhưng rất khó kiểm soát cường độ ánh sáng, nhiệt độ cũng như mức độ tiếp xúc của trẻ. Vì vậy, ánh nắng mặt trời không được sử dụng như phương pháp thay thế quang trị liệu trong hướng dẫn này.
NICE cũng nêu rõ không sử dụng ánh nắng mặt trời để xử trí tăng bilirubin máu ở trẻ sơ sinh.
Tắm lá
Nhiều gia đình sử dụng một số loại lá để tắm cho trẻ với mong muốn màu da bớt vàng. Tuy nhiên, vàng da sơ sinh liên quan đến bilirubin trong máu, không phải lớp sắc tố nằm trên bề mặt da. Hiện cũng chưa có bằng chứng y khoa đáng tin cậy cho thấy tắm lá có thể làm giảm bilirubin ở trẻ vàng da sinh lý.
Trong hướng dẫn của AAP và NICE, tắm lá không nằm trong các biện pháp được sử dụng để làm hạ bilirubin.
Thêm vào đó, da trẻ sơ sinh còn mỏng và nhạy cảm. Nếu lá không được làm sạch kỹ hoặc chứa thành phần gây kích ứng, trẻ có thể xuất hiện đỏ da, nổi mẩn hoặc khó chịu. Vì thế, việc da trông sáng hơn sau khi tắm không đồng nghĩa bilirubin trong máu đã giảm. Cha mẹ nên cân nhắc trước khi tắm lá hỗ trợ giảm vàng da cho bé.
Cho trẻ uống nước hoặc nước đường
KHÔNG dùng nước hoặc nước đường để hỗ trợ giảm vàng da ở trẻ sơ sinh. AAP trong Hyperbilirubinemia Guideline nêu rằng không sử dụng nước hoặc dung dịch glucose đường uống để phòng tình trạng tăng bilirubin.
Với trẻ bú mẹ, việc bổ sung thêm sữa cũng cần cân nhắc dựa trên tình trạng bú, cân nặng, lượng nước tiểu và đánh giá của nhân viên y tế.
Nếu trẻ bú kém, giảm cân nhiều hoặc có biểu hiện thiếu nước, bác sĩ có thể đánh giá lượng sữa trẻ nhận được và hướng dẫn cách bổ sung phù hợp nếu cần.
Trẻ sơ sinh bị vàng da, cha mẹ nên làm gì?
Thay vì phụ thuộc vào các mẹo truyền miệng, cha mẹ nên tập trung vào một số yếu tố có giá trị trong quá trình theo dõi trẻ.
- Theo dõi thời điểm bắt đầu vàng da: Nếu trẻ bắt đầu vàng trong 24 giờ đầu sau sinh, cần liên hệ cơ sở y tế sớm. NICE đề nghị đo bilirubin và tìm nguyên nhân khi vàng da xuất hiện trong khoảng thời gian này.
- Theo dõi việc bú và bài tiết: Cha mẹ có thể quan sát và ghi lại số lần bú, khả năng ngậm bắt vú, mức độ tỉnh táo, số tã ướt và màu phân của trẻ. Nếu trẻ bú kém, tiểu ít hoặc ngủ nhiều bất thường có thể là dấu hiệu trẻ cần được kiểm tra.
- Kiểm tra bilirubin khi có chỉ định: Không nên dựa hoàn toàn vào màu vàng của da để đánh giá mức bilirubin. Bác sĩ sẽ xem xét nhiều yếu tố như số giờ tuổi của trẻ, tuổi thai, kết quả bilirubin và các yếu tố nguy cơ liên quan trước khi quyết định trẻ cần tiếp tục theo dõi hay cần can thiệp thêm.
Khi nào trẻ vàng da cần được đưa đi khám sớm?
NHS lưu ý trẻ vàng da kèm khó đánh thức, bú kém hoặc biểu hiện bất thường về trương lực cơ cần được đánh giá y tế. NICE cũng đề cập việc kiểm tra thêm ở trẻ vàng da kéo dài, đặc biệt khi có phân bạc màu hoặc nước tiểu sẫm.
Do đó cha mẹ nên liên hệ cơ sở y tế khi thấy trẻ xuất hiện vàng da, đặc biệt nếu màu vàng tăng lên hoặc trẻ có thêm biểu hiện bất thường. Cụ thể:
- Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh.
- Trẻ bú kém hoặc bỏ bú.
- Trẻ khó đánh thức hoặc ngủ nhiều bất thường.
- Trẻ mềm nhũn hoặc cứng người bất thường.
- Trẻ có biểu hiện co giật hoặc cử động bất thường.
- Nước tiểu sẫm màu.
- Phân nhạt màu, trắng hoặc xám như đất sét.
- Số lượng tã ướt giảm rõ rệt.
- Trẻ khó thở hoặc có biểu hiện mệt nhiều.
- Vàng da kéo dài trên khoảng 14 ngày ở trẻ sinh đủ tháng hoặc trên 21 ngày ở trẻ sinh non.
Khi nào trẻ vàng da cần chiếu đèn?
Không phải mọi trẻ bị vàng da đều phải chiếu đèn. Khi bilirubin đạt đến ngưỡng cần can thiệp dựa trên tuổi của trẻ và các yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể chỉ định quang trị liệu (phototherapy) – là phương pháp sử dụng nguồn ánh sáng chuyên biệt để biến đổi bilirubin thành dạng cơ thể có thể đào thải dễ hơn.
AAP khuyến nghị, ngưỡng sử dụng quang trị liệu không dựa trên một con số cố định cho mọi trẻ mà phụ thuộc vào tuổi tính theo giờ, tuổi thai và các yếu tố nguy cơ liên quan đến độc tính thần kinh của bilirubin. Vì vậy, cha mẹ không nên tự so sánh một kết quả bilirubin với bảng trên Internet rồi kết luận trẻ có cần chiếu đèn hay không.
Khi tìm kiếm mẹo dân gian chữa vàng da ở trẻ sơ sinh, cha mẹ có thể gặp nhiều kinh nghiệm như phơi nắng, tắm lá hoặc cho trẻ uống thêm nước. Tuy nhiên, các biện pháp này không thể thay thế việc theo dõi tình trạng bú, đánh giá bilirubin và kiểm tra tại cơ sở y tế khi cần. Nếu vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu, tăng rõ, kéo dài hoặc đi kèm bú kém, khó đánh thức, phân bạc màu hay những biểu hiện bất thường khác, trẻ cần được thăm khám, chẩn đoán sớm thay vì áp dụng các mẹo dân gian tại nhà.
