Sau sinh, cơ thể người phụ nữ trải qua hàng loạt thay đổi lớn về nội tiết, miễn dịch và cấu trúc cơ quan sinh sản nên đây cũng là thời điểm nguy cơ mắc bệnh phụ khoa sau sinh tăng cao nếu không chăm sóc hậu sản đúng cách. Không ít trường hợp viêm nhiễm kéo dài dẫn đến ảnh hưởng chất lượng cuộc sống, khả năng sinh sản và sức khỏe lâu dài của phụ nữ.
Vì sao phụ nữ dễ mắc bệnh phụ khoa sau sinh?
Theo các nghiên cứu sản phụ khoa, bệnh phụ khoa sau sinh là vấn đề khá phổ biến ở phụ nữ hậu sản. Tài liệu từ MSD Manual cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn hậu sản dao động từ 1 – 3% ở phụ nữ sinh thường và có thể tăng lên ở các ca sinh mổ không theo lịch.
Ngoài ra, viêm nội mạc tử cung – một trong những biến chứng phụ khoa hậu sản nguy hiểm có thể gặp ở không ít phụ nữ sinh mổ. Những số liệu này cho thấy việc chăm sóc vùng kín, tái khám hậu sản và phát hiện sớm dấu hiệu viêm nhiễm đóng vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe sinh sản phụ nữ.
Nguyên nhân bệnh phụ khoa sau sinh bao gồm:
Suy giảm nội tiết tố sau sinh
Sau sinh, đặc biệt ở phụ nữ đang cho con bú, nồng độ estrogen giảm mạnh khiến môi trường âm đạo thay đổi đáng kể: âm đạo dễ khô hơn, độ pH mất cân bằng và lượng lợi khuẩn Lactobacillus suy giảm. Đây là điều kiện thuận lợi để vi khuẩn và nấm phát triển, làm tăng nguy cơ viêm âm đạo và các bệnh phụ khoa hậu sản.
Một nghiên cứu đăng trên PubMed với tiêu đề “Analysis of vaginal microbiota during postpartum and postmenopausal periods based on metagenomics” cho thấy, hệ vi sinh âm đạo sau sinh có sự giảm mạnh Lactobacillus cùng sự gia tăng đa dạng vi khuẩn gây bệnh, khiến phụ nữ sau sinh dễ bị nhiễm khuẩn phụ khoa hơn.
Nghiên cứu khác cùng chủ đề với nội dung “Changes in the Vaginal Microbiome during the Pregnancy to Postpartum Transition” đăng trên PubMed Central (PMC) cũng đã phân tích sự thay đổi hệ vi sinh âm đạo của phụ nữ từ giai đoạn mang thai đến sau sinh và kết luận rằng sự thay đổi hệ vi sinh hậu sản có liên quan đến nguy cơ cao mắc viêm âm đạo và các bệnh nhiễm khuẩn phụ khoa ở phụ nữ sau sinh.
Tổn thương vùng kín khi sinh thường
Trong quá trình sinh nở, đặc biệt là sinh thường, phụ nữ có thể gặp tình trạng rách tầng sinh môn, phải khâu tầng sinh môn hoặc tổn thương niêm mạc âm đạo do áp lực khi em bé đi qua đường sinh.
Những tổn thương này khiến vùng kín trở nên nhạy cảm và dễ bị vi khuẩn xâm nhập nếu không được vệ sinh, chăm sóc đúng cách. Đây cũng là một trong những nguyên nhân phổ biến làm tăng nguy cơ viêm nhiễm và mắc các bệnh phụ khoa sau sinh.
Sản dịch kéo dài tạo môi trường cho vi khuẩn phát triển
Sản dịch sau sinh thường kéo dài từ 2 – 6 tuần. Nếu vệ sinh vùng kín sai cách như vệ sinh quá nhiều lần, thụt rửa sâu hoặc sử dụng dung dịch không phù hợp có thể làm tổn thương môi trường tự nhiên của âm đạo.
Cùng với đó, vệ sinh kém hoặc thay băng vệ sinh không thường xuyên cũng làm tăng nguy cơ vi khuẩn xâm nhập.
Hệ miễn dịch suy giảm
Sau sinh, phụ nữ thường xuyên rơi vào tình trạng thiếu ngủ, căng thẳng và kiệt sức do phải chăm sóc em bé liên tục, đặc biệt trong những tháng đầu hậu sản.
Việc thức khuya, ngủ không đủ giấc cùng áp lực tâm lý kéo dài có thể làm suy giảm hoạt động của hệ miễn dịch, khiến cơ thể giảm khả năng chống lại vi khuẩn, nấm và các tác nhân gây viêm nhiễm. Khi sức đề kháng suy yếu, vùng kín cũng dễ mất cân bằng hệ vi sinh hơn, từ đó làm tăng nguy cơ mắc các bệnh phụ khoa sau sinh như viêm âm đạo, nhiễm nấm Candida hay viêm đường tiết niệu.
Quan hệ tình dục quá sớm
Theo khuyến nghị của Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (American College of Obstetricians and Gynecologists – ACOG), phụ nữ sau sinh cần thời gian để tử cung co hồi, niêm mạc âm đạo phục hồi và các tổn thương tại vùng kín lành hoàn toàn trước khi quan hệ tình dục trở lại.
Nếu quan hệ quá sớm khi sản dịch vẫn còn hoặc vùng kín chưa hồi phục, vi khuẩn có thể dễ dàng xâm nhập vào âm đạo và tử cung, làm tăng nguy cơ viêm âm đạo, viêm cổ tử cung và nhiễm khuẩn vùng chậu.
Ngoài ra, việc quan hệ sớm còn có thể gây đau rát, chảy máu vết khâu tầng sinh môn và kéo dài thời gian hồi phục sau sinh.
Các bệnh phụ khoa sau sinh thường gặp
Viêm âm đạo sau sinh
Viêm âm đạo là một trong những bệnh phụ khoa phổ biến nhất ở phụ nữ sau sinh. Một số nghiên cứu cho thấy có không ít phụ nữ hậu sản gặp tình trạng viêm nhiễm âm đạo ở các mức độ khác nhau.
Biểu hiện
- Khí hư màu vàng, xanh hoặc trắng đục: Khí hư sau sinh nếu chuyển sang màu bất thường như vàng, xanh, trắng đục hoặc tiết nhiều hơn bình thường có thể là dấu hiệu viêm nhiễm phụ khoa. Một số trường hợp khí hư có dạng đặc, vón cục hoặc sủi bọt do nhiễm nấm hoặc vi khuẩn.
- Mùi hôi khó chịu: Vùng kín xuất hiện mùi hôi tanh, nồng hoặc khó chịu kéo dài thường liên quan đến tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh âm đạo hoặc viêm nhiễm do vi khuẩn. Nếu kèm sản dịch có mùi bất thường, phụ nữ sau sinh nên đi khám sớm.
- Ngứa rát vùng kín: Cảm giác ngứa, nóng rát hoặc châm chích ở âm đạo có thể xảy ra khi vùng kín bị kích ứng, nhiễm nấm Candida hoặc viêm âm đạo. Tình trạng này thường khiến phụ nữ khó chịu, mất ngủ và ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày.
- Đau khi quan hệ: Sau sinh, nếu âm đạo chưa hồi phục hoàn toàn hoặc đang có viêm nhiễm, phụ nữ có thể cảm thấy đau rát, khô hoặc khó chịu khi quan hệ tình dục. Đây cũng là dấu hiệu cảnh báo cần kiểm tra sức khỏe phụ khoa để tránh viêm nhiễm kéo dài.
Viêm nội mạc tử cung sau sinh
Theo tài liệu chuyên môn từ MSD Manual Professional Edition, viêm nội mạc tử cung sau sinh là một biến chứng nhiễm khuẩn hậu sản khá phổ biến, với tỷ lệ khoảng 1% ở các ca sinh thường qua đường âm đạo, khoảng 3% ở các ca sinh mổ chủ động trước chuyển dạ và tăng lên 5–10% ở các trường hợp sinh mổ sau khi đã chuyển dạ.
Nguy cơ mắc bệnh cao hơn ở phụ nữ sinh mổ do vi khuẩn từ âm đạo và cổ tử cung dễ xâm nhập vào buồng tử cung trong quá trình sinh nở.
Biểu hiện
- Sốt sau sinh: Đây là dấu hiệu phổ biến nhất của viêm nội mạc tử cung. Phụ nữ có thể sốt trên 38°C trong nhiều giờ hoặc sốt kéo dài kèm cảm giác mệt mỏi, ớn lạnh sau sinh.
- Đau bụng dưới hoặc đau vùng tử cung: Mẹ sau sinh thường cảm thấy đau âm ỉ hoặc đau tăng dần ở vùng bụng dưới khi bị viêm nội mạc tử cung. Khi bác sĩ thăm khám, tử cung có thể mềm và đau khi ấn vào.
- Sản dịch có mùi hôi bất thường: Sản dịch sau sinh bình thường sẽ giảm dần theo thời gian. Nếu sản dịch chuyển màu đục, có mùi hôi tanh khó chịu hoặc ra nhiều bất thường, đây có thể là dấu hiệu nhiễm khuẩn tử cung.
- Ra máu kéo dài: Một số trường hợp có thể bị chảy máu âm đạo kéo dài hoặc lượng máu ra nhiều hơn bình thường do niêm mạc tử cung bị viêm.
- Cơ thể mệt mỏi, tim đập nhanh: Khi tình trạng nhiễm trùng tiến triển nặng, phụ nữ sau sinh có thể cảm thấy kiệt sức, chán ăn, tim đập nhanh hoặc tụt huyết áp. Đây là dấu hiệu cảnh báo cần được điều trị y tế sớm để tránh biến chứng nguy hiểm.
Đây là tình trạng nguy hiểm nên nếu có những biểu hiện trên hoặc nghi ngờ mắc, mẹ cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và can thiệp sớm nhất, tránh biến chứng xảy ra.
Nhiễm trùng tầng sinh môn
Phụ nữ sinh thường có rạch tầng sinh môn có nguy cơ nhiễm trùng nếu chăm sóc vết khâu không đúng cách. Đây cũng là biến chứng hậu sản khá phổ biến ở phụ nữ sinh thường.
Nhiễm trùng tầng sinh môn sau sinh thường xảy ra khi vết khâu luôn trong tình trạng ẩm ướt do sản dịch hoặc mồ hôi tích tụ, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.
Ngoài ra, việc vệ sinh vùng kín không đúng cách, thay băng vệ sinh không thường xuyên hoặc vệ sinh từ sau ra trước cũng làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn. Vi khuẩn phát triển do môi trường ẩm ướt của sản dịch hoặc từ vùng hậu môn có thể dễ dàng xâm nhập vào vết khâu tầng sinh môn còn chưa lành hoàn toàn, gây sưng đau, viêm và chảy dịch tại vị trí tổn thương.
Biểu hiện
- Cảm giác đau nhức hoặc đau tăng dần tại vị trí khâu tầng sinh môn, đặc biệt khi ngồi, đi lại hoặc vận động
- Vùng da quanh vết khâu có thể bị sưng đỏ, nóng rát và nhạy cảm hơn bình thường
- Xuất hiện tình trạng chảy dịch, mủ hoặc có mùi hôi tại vết khâu, dấu hiệu cho thấy vi khuẩn đã xâm nhập gây viêm nhiễm.
- Khi tình trạng nhiễm trùng tiến triển nặng hơn, phụ nữ sau sinh có thể bị sốt, mệt mỏi và khó chịu toàn thân.
Viêm đường tiết niệu sau sinh
Theo dữ liệu từ NCBI trong nghiên cứu “Recurrent Urinary Tract Infections”, nhiễm trùng tiết niệu là biến chứng thường gặp sau sinh, đặc biệt ở phụ nữ đặt ống thông tiểu hoặc sinh mổ.
Biểu hiện
- Tiểu buốt: Cảm giác nóng rát hoặc đau khi đi tiểu do đường tiết niệu bị viêm nhiễm.
- Tiểu rắt: Đi tiểu nhiều lần nhưng lượng nước tiểu ít, luôn có cảm giác buồn tiểu.
- Nước tiểu đục: Nước tiểu có thể đổi màu, đục hơn bình thường hoặc có mùi hôi khó chịu.
- Đau vùng bụng dưới: Cảm giác đau tức, khó chịu ở vùng bụng dưới hoặc khu vực bàng quang.
Khi nào cần đi khám ngay?
Phụ nữ sau sinh nên đi khám nếu có:
- Sốt trên 38°C
- Khí hư có mùi hôi nặng
- Đau bụng dưới kéo dài
- Chảy máu bất thường
- Ngứa rát nghiêm trọng
- Đau khi quan hệ hoặc tiểu tiện
Lưu ý, tuyệt đối không tự ý dùng sản phẩm đặt hay kháng sinh hoặc áp dụng mẹo dân gian chưa kiểm chứng vì có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh vùng kín, khiến tình trạng viêm kéo dài và khó can thiệp hơn.
Cách phòng ngừa bệnh phụ khoa sau sinh
Sau sinh, cơ thể chị em còn khá nhạy cảm và dễ bị vi khuẩn, nấm tấn công nếu chăm sóc vùng kín không đúng cách. Chủ động phòng ngừa từ sớm không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh phụ khoa mà còn hỗ trợ cơ thể phục hồi tốt hơn trong giai đoạn hậu sản.
Theo đó, chị em nên thực hiện các cách phòng ngừa bệnh phụ khoa sau sinh sau đây:
- Vệ sinh vùng kín đúng cách: Rửa nhẹ nhàng bằng nước sạch hoặc dung dịch dịu nhẹ, thay băng vệ sinh thường xuyên và giữ vùng kín luôn khô thoáng, tránh tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.
- Không thụt rửa âm đạo: Việc thụt rửa sâu có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh tự nhiên, tạo điều kiện cho vi khuẩn và nấm phát triển.
- Kiêng quan hệ quá sớm sau sinh: Dù là sinh thường hay sinh mổ, mẹ cũng nên chờ đến khi tử cung, âm đạo và các tổn thương tầng sinh môn hồi phục hoàn toàn trước khi quan hệ trở lại.
- Ăn uống và nghỉ ngơi hợp lý: Bổ sung đầy đủ dinh dưỡng, uống đủ nước và ngủ đủ giấc giúp tăng cường miễn dịch và hỗ trợ cơ thể phục hồi sau sinh.
- Mặc quần áo rộng rãi, thoáng khí: Ưu tiên đồ lót cotton thấm hút tốt để giảm bí bách và hạn chế độ ẩm tại vùng kín.
- Không tự ý dùng thuốc phụ khoa: Việc sử dụng thuốc đặt, thuốc rửa hoặc kháng sinh không phù hợp có thể làm rối loạn hệ vi sinh âm đạo và khiến tình trạng viêm kéo dài hơn.
- Hạn chế thức khuya, căng thẳng kéo dài: Thiếu ngủ và stress sau sinh có thể làm suy giảm hệ miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm khuẩn phụ khoa.
- Bổ sung probiotic và thực phẩm giàu lợi khuẩn: Sữa chua, men vi sinh hoặc thực phẩm lên men có thể hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh. Một số nghiên cứu cho thấy probiotic có thể hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột và âm đạo, tuy nhiên hiệu quả còn khác nhau giữa từng người
- Theo dõi sản dịch sau sinh: Nếu sản dịch có mùi hôi, đổi màu bất thường hoặc kéo dài quá lâu, nên đi khám sớm để kiểm tra nguy cơ viêm nhiễm.
- Tái khám hậu sản định kỳ: Khám phụ khoa sau sinh giúp phát hiện sớm các dấu hiệu viêm nhiễm và điều trị kịp thời trước khi bệnh tiến triển nặng hơn.
Bệnh phụ khoa sau sinh là vấn đề phổ biến nhưng dễ bị bỏ qua do nhiều phụ nữ cho rằng đó chỉ là thay đổi bình thường hậu sản. Thực tế, các bệnh như viêm âm đạo, viêm nội mạc tử cung hay nhiễm trùng tầng sinh môn đều có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe sinh sản nếu không điều trị kịp thời. Do đó, chị em hãy chăm sóc hậu sản đúng cách, vệ sinh khoa học và tái khám định kỳ để giảm nguy cơ viêm nhiễm và phục hồi toàn diện sau sinh.
