Uống viên sắt sau khi hiến máu là vấn đề nhiều người quan tâm, đặc biệt là người hiến máu định kỳ hoặc từng bị “thiếu máu” khi đi hiến. Thực tế, sau mỗi lần hiến máu, cơ thể mất đi một lượng hồng cầu và sắt nhất định. Tuy nhiên, không phải ai cũng cần uống viên sắt ngay sau hiến máu. Việc có nên bổ sung hay không phụ thuộc vào tần suất hiến máu, chế độ ăn, lượng sắt dự trữ và nguy cơ thiếu sắt của từng người.
I. Có nên uống viên sắt sau khi hiến máu không?
Câu trả lời là: có thể cần, nhưng không phải ai cũng cần uống viên sắt sau khi hiến máu.
Khi hiến máu, cơ thể sẽ mất một phần sắt vì sắt là thành phần quan trọng để tạo hemoglobin trong hồng cầu. Sau đó, cơ thể cần thời gian để tạo lại hồng cầu và phục hồi lượng sắt đã mất. Với người khỏe mạnh, ăn uống đa dạng, hiến máu không thường xuyên, cơ thể có thể tự bù đắp dần qua chế độ ăn.
Tuy nhiên, với một số người, đặc biệt là người hiến máu lặp lại nhiều lần, lượng sắt dự trữ có thể giảm dần theo thời gian. Hội Chữ thập đỏ Hoa Kỳ khuyến nghị người hiến máu thường xuyên nên trao đổi với nhân viên y tế về việc dùng vitamin có sắt hoặc viên sắt liều thấp để giúp bù lại lượng sắt mất đi sau hiến máu.
Ai nên cân nhắc bổ sung viên sắt sau hiến máu?
Bạn nên cân nhắc việc uống viên sắt sau khi hiến máu trong các trường hợp sau:
- Người hiến máu thường xuyên: ví dụ hiến máu toàn phần nhiều lần trong năm, hiến tiểu cầu hoặc hiến hồng cầu bằng máy theo lịch định kỳ.
- Người có nguy cơ thiếu sắt: phụ nữ có kinh nguyệt nhiều, người ăn chay hoặc ăn ít thực phẩm giàu sắt, người từng bị thiếu máu thiếu sắt, người có chế độ ăn kém đa dạng.
- Người từng bị từ chối hiến máu vì hemoglobin thấp hoặc thường có chỉ số hemoglobin sát ngưỡng cho phép.
- Người có triệu chứng nghi ngờ thiếu sắt sau hiến máu như mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, hụt hơi khi gắng sức, hồi hộp, da xanh, móng giòn, rụng tóc nhiều.
- Người cần đánh giá thêm dựa trên tiền sử sức khỏe và xét nghiệm, nhất là khi có bệnh lý tiêu hóa, ra máu kéo dài, rong kinh, đang mang thai, sau sinh hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng đến hấp thu sắt.
Ngược lại, nếu bạn chỉ hiến máu thỉnh thoảng, ăn uống tốt, không có triệu chứng và không thuộc nhóm nguy cơ, bạn có thể chưa cần tự ý uống viên sắt. Trong trường hợp này, tăng cường thực phẩm giàu sắt và theo dõi sức khỏe thường là lựa chọn hợp lý hơn.
II. Uống viên sắt sau hiến máu như thế nào?
Nếu thuộc nhóm nên bổ sung, cách uống cần hợp lý để vừa hỗ trợ phục hồi sắt, vừa hạn chế tác dụng phụ và tránh nguy cơ thừa sắt.
Liều lượng và thời gian bổ sung
Người hiến máu có thể dùng vitamin có khoảng 18 mg sắt hoặc viên sắt chứa khoảng 18-38 mg sắt nguyên tố mỗi ngày trong khoảng 60 ngày. Với hiến hồng cầu đôi hoặc một số hình thức hiến đặc biệt, thời gian bổ sung có thể dài hơn.
Điểm quan trọng cần phân biệt:
- Sắt nguyên tố: là lượng sắt thực sự cơ thể nhận được.
- Khối lượng hợp chất sắt: là tổng khối lượng của muối sắt, ví dụ ferrous sulfate, ferrous fumarate, ferrous gluconate.
Ví dụ, một viên ghi “ferrous sulfate 325 mg” không có nghĩa là chứa 325 mg sắt nguyên tố. Lượng sắt nguyên tố thường thấp hơn nhiều so với khối lượng hợp chất. Vì vậy, khi chọn sản phẩm, nên đọc kỹ nhãn để biết viên đó cung cấp bao nhiêu elemental iron – tức sắt nguyên tố.
Với người hiến máu thông thường, không nên tự ý dùng liều cao kéo dài nếu chưa được bác sĩ chỉ định. Liều điều trị thiếu máu thiếu sắt có thể khác với liều bổ sung sau hiến máu và cần dựa trên xét nghiệm.
Bổ sung sắt qua thực phẩm
Bên cạnh viên uống, chế độ ăn vẫn rất quan trọng. Bạn có thể tăng cường các thực phẩm giàu sắt như:
- Thịt đỏ, gan, thịt gia cầm, cá, hải sản.
- Trứng.
- Đậu lăng, đậu nành, đậu đỏ, đậu đen.
- Rau lá xanh đậm như rau bina, cải bó xôi, cải xoăn.
- Ngũ cốc hoặc thực phẩm được tăng cường sắt.
- Hạt bí, mè, các loại hạt.
Sắt trong thực phẩm có hai dạng chính:
- Sắt heme: có trong thịt, cá, gia cầm; thường hấp thu tốt hơn.
- Sắt non-heme: có trong thực vật và thực phẩm tăng cường sắt; hấp thu kém hơn nhưng có thể cải thiện bằng cách dùng cùng vitamin C.
Vai trò của vitamin C
Vitamin C có thể giúp tăng hấp thu sắt, đặc biệt là sắt non-heme từ thực vật. Vì vậy, khi ăn thực phẩm giàu sắt hoặc uống viên sắt, bạn có thể kết hợp với nguồn vitamin C như cam, quýt, ổi, kiwi, dâu, cà chua, ớt chuông hoặc một ly nước cam nhỏ. NIH cũng ghi nhận vitamin C giúp cơ thể hấp thu sắt tốt hơn. (medlineplus.gov)
Tuy nhiên, không nên lạm dụng vitamin C liều cao, đặc biệt nếu bạn có nguy cơ thừa sắt, bệnh huyết sắc tố, sỏi thận hoặc bệnh lý cần hạn chế bổ sung vitamin C.
Uống viên sắt lúc nào là hợp lý?
Thông thường, sắt được hấp thu tốt hơn khi uống lúc bụng đói. Tuy nhiên, nhiều người bị cồn cào, buồn nôn hoặc đau dạ dày khi uống như vậy. Nếu khó chịu, bạn có thể uống sau ăn nhẹ để dễ dung nạp hơn.
Một số lưu ý:
- Tránh uống viên sắt cùng trà, cà phê vì có thể làm giảm hấp thu.
- Không nên uống cùng lúc với sữa, canxi hoặc thuốc bổ sung canxi vì canxi có thể cản trở hấp thu sắt. NIH cũng lưu ý canxi có thể ảnh hưởng đến hấp thu sắt. (ods.od.nih.gov)
- Nếu đang dùng thuốc tuyến giáp, thuốc kháng acid, thuốc dạ dày, kháng sinh nhóm quinolone hoặc tetracycline, nên hỏi bác sĩ/dược sĩ để được hướng dẫn thời điểm uống cách xa phù hợp.
Tác dụng phụ
Viên sắt có thể gây một số tác dụng phụ như:
- Táo bón.
- Buồn nôn.
- Đau bụng, cồn cào dạ dày.
- Tiêu chảy ở một số người.
- Phân sẫm màu.
Nếu tác dụng phụ nhẹ, có thể cải thiện bằng cách uống sau ăn, đổi dạng sắt khác hoặc dùng cách ngày theo tư vấn của nhân viên y tế. Nếu đau bụng nhiều, nôn ói, tiêu chảy kéo dài, táo bón nặng hoặc có dấu hiệu bất thường, nên ngừng tự dùng và đi khám.
III. Khi nào cần kiểm tra tình trạng thiếu sắt?
Hemoglobin chủ yếu phản ánh khả năng vận chuyển oxy của máu tại thời điểm đó, còn sắt dự trữ thường được đánh giá tốt hơn bằng các xét nghiệm như ferritin, sắt huyết thanh, độ bão hòa transferrin… Vì vậy, một người vẫn có thể có hemoglobin đạt yêu cầu hiến máu nhưng dự trữ sắt đã thấp, nhất là nếu hiến máu thường xuyên.
Bạn nên cân nhắc kiểm tra tình trạng thiếu sắt nếu:
- Hiến máu nhiều lần trong năm.
- Từng bị từ chối hiến máu vì hemoglobin thấp.
- Có mệt mỏi, chóng mặt, hụt hơi, tim đập nhanh, giảm khả năng tập luyện kéo dài sau hiến máu.
- Ăn chay trường, ăn ít thịt cá hoặc chế độ ăn nghèo sắt.
- Có bệnh lý tiêu hóa, đi ngoài phân đen, ra máu bất thường hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
- Đang cân nhắc uống viên sắt kéo dài.
Thay vì tự uống viên sắt trong nhiều tháng hoặc nhiều năm, bạn nên đánh giá y tế khi có nguy cơ hoặc triệu chứng kéo dài. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm phù hợp và xác định bạn cần bổ sung sắt hay cần tìm nguyên nhân khác gây thiếu máu, thiếu sắt.
Uống viên sắt sau khi hiến máu có thể hữu ích, nhất là với người hiến máu thường xuyên hoặc có nguy cơ thiếu sắt. Tuy nhiên, không phải ai sau hiến máu cũng cần uống ngay. Nếu cần bổ sung, nên chú ý đến liều lượng, cách uống, đồng thời tránh tự uống liều cao kéo dài. Khi có triệu chứng bất thường hoặc nguy cơ thiếu sắt, tốt nhất nên kiểm tra và hỏi ý kiến bác sĩ/dược sĩ để bổ sung an toàn.
