Viêm da cơ địa mùa hanh khô là tình trạng da trở nên khó chịu hơn với các biểu hiện như da khô căng, mất nước, gây bong tróc, đỏ và ngứa… khi độ ẩm không khí giảm thấp, hàng rào bảo vệ da bị suy yếu và dễ bị kích ứng. Để xử lý tình trạng này, cần nắm rõ nguyên nhân từ đó xây dựng quy trình chăm sóc da phù hợp để hỗ trợ làm dịu da và duy trì hàng rào bảo vệ da tốt hơn.
Viêm da cơ địa là gì?
Viêm da cơ địa, tên tiếng Anh là atopic dermatitis hoặc atopic eczema, là một bệnh viêm da mạn tính, thường tái phát theo từng đợt. Biểu hiện phổ biến của bệnh gồm da khô, ngứa, đỏ, viêm và có thể xuất hiện các vùng da dày lên do gãi kéo dài.
Viện Quốc gia về Viêm khớp, Cơ xương và Bệnh da Hoa Kỳ (National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases) trong chuyên đề Atopic Dermatitis cho biết viêm da cơ địa là bệnh mạn tính gây viêm, đỏ và kích ứng da. Bệnh thường xuất hiện từ thời thơ ấu nhưng có thể xảy ra ở bất kỳ độ tuổi nào. Đây không phải là bệnh truyền nhiễm và không lây từ người này sang người khác.
Một bài tổng quan khoa học năm 2024 trên PubMed Central có tiêu đề Atopic Dermatitis: A Review of Diagnosis and Treatment cũng mô tả viêm da cơ địa là bệnh viêm da mạn tính, tái phát, đặc trưng bởi da khô, phát ban đỏ khu trú và ngứa nhiều. Biểu hiện của bệnh có thể thay đổi tùy theo độ tuổi và mức độ tổn thương da.
Nguyên nhân viêm da cơ địa mùa hanh khô
Viêm da cơ địa có khả năng bùng phát và trở nặng hơn vào mùa hanh khô bởi nhiều lý do:
Độ ẩm trong không khí thấp
Hàng rào bảo vệ da có nhiệm vụ giữ nước và hạn chế các tác nhân bên ngoài xâm nhập. Ở người bị viêm da cơ địa, chức năng này vốn đã suy yếu. Khi thời tiết trở nên lạnh và khô, độ ẩm không khí giảm khiến lượng nước trong da dễ thoát ra ngoài hơn.
Một tổng quan đăng trên Thư viện Y khoa Quốc Gia Hoa Kỳ với tiêu đề The Effect of Environmental Humidity and Temperature on Skin Barrier Function and Dermatitis kết luận rằng nhiệt độ thấp và độ ẩm thấp có thể làm suy giảm chức năng hàng rào da, đồng thời khiến da nhạy cảm hơn với tác động cơ học.
Hàng rào bảo vệ da suy giảm
Viêm da cơ địa liên quan đến sự rối loạn hàng rào bảo vệ da. Ở người mắc viêm da cơ địa, sự giảm protein filaggrin cùng với rối loạn hoặc thiếu hụt các lipid của lớp sừng khiến hàng rào bảo vệ da yếu hơn.
Khi độ ẩm không khí giảm sâu, hiện tượng mất nước qua da tăng lên, khiến lớp sừng mất nước nhanh hơn. Các tế bào sừng trở nên khô và kém linh hoạt, làm bề mặt da xuất hiện các vết nứt nhỏ.
Bên cạnh đó, hàng rào bảo vệ da yếu khiến da không chỉ khó giữ nước mà còn dễ phản ứng với bụi, hóa chất, chất tẩy rửa và các tác nhân gây kích ứng khác.
Khi thời tiết hanh khô, quá trình mất nước qua da có thể tăng lên, khiến bề mặt da trở nên khô ráp, ngứa và dễ nứt hơn. Việc gãi làm tổn thương hàng rào da thêm, từ đó tạo thành vòng lặp ngứa – gãi – viêm.
Thói quen tắm nước nóng và sử dụng thiết bị sưởi
Trong mùa hanh khô và thời tiết lạnh, nhiều người có thói quen tắm nước nóng hoặc sử dụng máy sưởi trong thời gian dài. Nước quá nóng có thể lấy đi lớp dầu tự nhiên trên da, trong khi thiết bị sưởi khiến không khí trong phòng trở nên khô hơn.
Một nghiên cứu về môi trường trong nhà trên PubMed Central với tiêu đề “Effects of Winter Indoor Environment on the Skin” cho biết, vào mùa đông ghi nhận độ ẩm tương đối thấp và việc sử dụng thiết bị sưởi có thể thúc đẩy mất ẩm, làm da dễ khô hơn. Vì vậy, người bị viêm da cơ địa nên đặc biệt chú ý đến nhiệt độ nước tắm và độ ẩm trong phòng.
Trang phục chưa phù hợp
Người bị viêm da cơ địa nên ưu tiên lớp quần áo tiếp xúc trực tiếp với da làm từ chất liệu mềm, thoáng và ít gây ma sát, ví dụ như cotton, bông tự nhiên…
Bởi trang phục từ các chất liệu như len, vải thô hoặc quần áo bó sát có thể cọ xát lên vùng da đang khô và viêm. Ngoài ra, mặc quá nhiều lớp khiến cơ thể nóng, đổ mồ hôi và làm cảm giác ngứa trở nên khó chịu hơn.
Dấu hiệu viêm da cơ địa mùa hanh khô
Biểu hiện của viêm da cơ địa có thể khác nhau ở mỗi người, nhưng nhìn chung sẽ có những dấu hiệu đặc trưng sau đây:
- Da khô căng, sần ráp hoặc bong vảy.
- Ngứa nhiều, đặc biệt vào ban đêm.
- Xuất hiện mảng da đỏ, viêm hoặc đổi màu.
- Da nứt, đau rát hoặc chảy máu nhẹ.
- Bề mặt da dày, sẫm màu do gãi kéo dài.
- Có thể xuất hiện mụn nước nhỏ hoặc vùng da rỉ dịch khi bệnh bùng phát.
- Triệu chứng tái đi tái lại, thường nặng hơn khi trời lạnh và khô.
Ở trẻ nhỏ, tổn thương có thể xuất hiện ở má, da đầu, khuỷu tay hoặc đầu gối. Ở người lớn, tình trạng khô và viêm thường gặp tại bàn tay, cổ, mặt, vùng gấp khuỷu tay hoặc sau đầu gối.
Không phải mọi trường hợp da khô, đỏ hoặc ngứa đều là viêm da cơ địa. Do đó, nếu có các dấu hiệu trên, kéo dài, lan rộng hoặc thường xuyên tái phát hãy đến các cơ sở để được bác sĩ đánh giá triệu chứng và đưa ra hướng can thiệp phù hợp.
Cách chăm sóc viêm da cơ địa mùa hanh khô
Chăm sóc viêm da cơ địa mùa hanh khô – Dưỡng ẩm da thường xuyên
Dưỡng ẩm là một trong những bước nền tảng trong chăm sóc da viêm da cơ địa. Với những trường hợp bị viêm da cơ địa, hãy thường xuyên dưỡng ẩm da bằng các sản phẩm chứa chất làm mềm da, giúp làm mềm bề mặt da, tạo lớp màng hỗ trợ giữ ẩm và hạn chế mất nước.
Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) định nghĩa chất làm mềm da emollient là sản phẩm dưỡng ẩm được thoa trực tiếp lên da nhằm làm dịu và cấp ẩm. Sản phẩm tạo một lớp màng bảo vệ trên bề mặt để giữ độ ẩm, thường được dùng trong chăm sóc các tình trạng da khô, ngứa hoặc bong vảy như eczema.
Bên cạnh việc chọn dưỡng ẩm, việc sử dụng dưỡng ẩm cũng quan trọng không kém. Để đạt kết quả tối ưu, bạn nên:
- Thoa dưỡng ẩm ngay sau khi tắm, lúc da còn hơi ẩm để giúp khóa ẩm, giảm mất nước qua da và duy trì hàng rào bảo vệ da.
- Thoa nhẹ nhàng theo chiều mọc của lông, tránh chà xát mạnh
- Bổ sung sản phẩm trong ngày thường xuyên, không nên chờ đến khi da có cảm giác khô hoặc căng, bong tróc, nứt nẻ mới dưỡng ẩm.
- Ưu tiên dạng kem với kết cấu dày, đặc hoặc mỡ dưỡng ẩm khi da khô ráp và dạng lotion, sữa dưỡng nếu da khô vừa.
- Chọn sản phẩm có bảng thành phần dịu nhẹ, tránh các thành phần dễ gây kích ứng.
Về chăm sóc và làm dịu da khô, Học viện Da liễu Hoa Kỳ khuyến nghị nên thoa sản phẩm dưỡng ẩm khi da còn ẩm sau khi tắm hoặc rửa, đồng thời bổ sung nhiều lần trong ngày khi da cảm thấy khô.
Tắm nhanh bằng nước ấm vừa phải
Như vừa chia sẻ ở trên, một trong những lý do khiến viêm da cơ địa dễ tái phát vào mùa hanh khô là bởi thói quen tắm quá lâu hoặc dùng nước quá nóng, khiến làn da mất đi độ ẩm tự nhiên.
Bởi vậy, người bị viêm da cơ địa nên tắm bằng nước ấm vừa phải, giới hạn thời gian tắm và tránh kỳ cọ mạnh.
Sau khi tắm, dùng khăn mềm thấm nhẹ thay vì chà sát. Cùng với đó, đừng quên thoa dưỡng ẩm khi da vẫn còn một lượng ẩm tự nhiên để hỗ trợ giữ nước trên bề mặt da.
Lựa chọn sản phẩm làm sạch da phù hợp
Xà phòng và sữa tắm không phù hợp có thể lấy đi lượng dầu tự nhiên trên da, làm tăng cảm giác khô, rát và ngứa. Do đó, người bị viêm da cơ địa nên chọn sản phẩm:
- Không chứa các thành phần có tính tẩy rửa mạnh.
- Có khả năng làm sạch nhẹ nhàng.
- Bổ sung thành phần dưỡng ẩm da, phù hợp với da khô và da nhạy cảm.
- Không tạo cảm giác căng rít sau khi sử dụng.
Bạn không nhất thiết dùng sản phẩm làm sạch trên toàn bộ cơ thể mỗi lần tắm. Có thể chỉ cần tập trung vào những vùng tích tụ mồ hôi, bụi bẩn hoặc có mùi, đồng thời làm theo hướng dẫn riêng của bác sĩ nếu đang trong quá trình xử lý viêm da cơ địa.
Hạn chế gãi lên vùng da ngứa
Gãi có thể mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời nhưng lại làm tổn thương bề mặt da, khiến tình trạng viêm nặng hơn và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Khi ngứa, bạn có thể sử dụng những cách dưới đây để làm dịu da và hạn chế cảm giác khó chịu:
- Chườm mát bằng khăn sạch trong thời gian ngắn (lưu ý không dùng đá chườm trực tiếp hoặc chườm nóng để tránh khiến tình trạng viêm da trở nên khó chịu hơn).
- Thoa lại sản phẩm dưỡng ẩm với lượng phù hợp.
- Giữ móng tay ngắn và sạch.
- Dùng sản phẩm chuyên cho viêm da cơ địa theo đúng hướng dẫn của bác sĩ nếu đã được kê đơn.
Học viện Da liễu Hoa Kỳ trong bài viết về chăm sóc chàm da/viêm da tại nhà “Home Remedies: What Can Relieve Itchy Eczema?” gợi ý chườm mát có thể giúp làm dịu cảm giác ngứa trong đợt eczema khó chịu. Tuy nhiên, nếu ngứa kéo dài hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ, nên đến khám được bác sĩ đánh giá.
Duy trì độ ẩm phù hợp trong không gian sống
Nếu không khí trong phòng quá khô, bạn có thể cân nhắc sử dụng máy tạo ẩm. Tuy nhiên, thiết bị cần được vệ sinh thường xuyên và sử dụng theo hướng dẫn để tránh vi khuẩn hoặc nấm mốc phát triển.
Ngoài ra, nên tránh ngồi quá gần máy sưởi, quạt sưởi hoặc nguồn nhiệt mạnh. Vì nhiệt nóng trực tiếp có thể làm da mất nước và tăng cảm giác khô ngứa.
Chọn quần áo mềm và thoáng
Người bị viêm da cơ địa nên:
- Ưu tiên quần áo cotton hoặc chất liệu mềm, thoáng khí.
- Khi mặc đồ len hoặc áo khoác dày, có thể mặc một lớp cotton mềm bên trong để hạn chế vải thô tiếp xúc trực tiếp với da.
- Luôn giặt quần áo mới trước khi mặc.
- Chọn nước giặt dịu nhẹ, tránh dùng quá nhiều hương liệu, chất phụ gia, tạo bọt… nếu nhận thấy da dễ kích ứng.
Chăm sóc da theo hướng dẫn của chuyên gia
Dưỡng ẩm có vai trò quan trọng nhưng có thể không đủ khi viêm da cơ địa đang bùng phát. Bác sĩ có thể chỉ định sản phẩm chuyên dụng để bôi chống viêm, giảm ngứa hoặc phương pháp can thiệp khác tùy theo độ tuổi, vị trí và mức độ viêm da.
Mayo Clinic cho biết việc kiểm soát viêm da cơ địa có thể bắt đầu bằng dưỡng ẩm thường xuyên và các thói quen tự chăm sóc. Khi những biện pháp này không đủ, bác sĩ có thể đề xuất sản phẩm bôi để kiểm soát ngứa, viêm và hỗ trợ phục hồi da.
Lưu ý, viêm da cơ địa không nên tự ý dùng thuốc bôi hoặc các mẹo dân gian chưa rõ độ phù hợp để tránh tác dụng phụ xảy ra.
Viêm da cơ địa mùa hanh khô khi nào cần đi khám?
Người bị viêm da cơ địa mùa hanh khô nên đi khám nếu:
- Da đỏ, sưng, đau hoặc nóng rõ rệt.
- Tổn thương rỉ dịch, xuất hiện mủ hoặc đóng vảy vàng.
- Có vết nứt sâu, chảy máu hoặc lan rộng.
- Ngứa dữ dội, ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt.
- Có sốt hoặc cảm giác mệt mỏi.
- Các biện pháp dưỡng ẩm và chăm sóc tại nhà không cải thiện triệu chứng.
- Bệnh tái phát thường xuyên hoặc cần dùng thuốc liên tục.
- Trẻ nhỏ bỏ bú, quấy khóc nhiều hoặc tổn thương da lan nhanh.
Đặc biệt, rỉ dịch, đau tăng, vảy vàng hoặc sốt có thể là dấu hiệu nhiễm trùng. Người bệnh cần được kiểm tra và đánh giá cụ thể thay vì tiếp tục tự xử lý tại nhà.
Câu hỏi thường gặp về viêm da cơ địa mùa hanh khô
- Viêm da cơ địa có lây không? Không. Viêm da cơ địa không phải bệnh truyền nhiễm nên không lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ dùng hoặc sinh hoạt cùng người bệnh.
- Viêm da cơ địa có chữa khỏi không?: Đây là bệnh mạn tính, có thể tái phát theo từng giai đoạn. Việc xử lý và chăm sóc phù hợp giúp kiểm soát triệu chứng, kéo dài thời gian ổn định và hạn chế các đợt bùng phát.
- Da viêm cơ địa nên dùng kem hay lotion? – Da rất khô thường phù hợp hơn với kem hoặc mỡ dưỡng ẩm vì kết cấu dày và khả năng giữ ẩm tốt hơn. Còn dưỡng ẩm dạng lotion nhẹ, dễ thoa trên vùng rộng nhưng có thể không đủ với làn da khô nhiều trong mùa hanh khô.
- Có cần dưỡng ẩm khi da không bùng phát không? – Có. Dưỡng ẩm đều đặn giúp hỗ trợ duy trì hàng rào bảo vệ da, kể cả khi da đang tương đối ổn định. Không nên chỉ dùng sản phẩm khi da đã đỏ hoặc ngứa nhiều.
Viêm da cơ địa mùa hanh khô dễ trở nên khó chịu do nhiệt độ và độ ẩm thấp làm hàng rào bảo vệ da suy yếu, tăng tình trạng mất nước, khô và ngứa. Dưỡng ẩm thường xuyên, tắm nhanh bằng nước ấm, chọn sản phẩm làm sạch dịu nhẹ và tránh gãi là những bước quan trọng giúp chăm sóc da trong giai đoạn này. Nếu tổn thương lan rộng, rỉ dịch, đau, đóng vảy vàng hoặc không cải thiện sau khi chăm sóc, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa da liễu để có lời khuyên phù hợp, giúp làn da dễ chịu hơn khi mùa hanh khô tới.
